Crnogorci u Latinskoj Americi nekad


Crnogorci su u Južnu Ameriku počeli dolaziti vrlo rano. Ima pokazatelja da su pojedini mornari iz Boke i okolnih krajeva na taj kontinent počeli stizati još u 17. vijeku. U arhivama juznoameričkih država mogu se naći podaci o prvim masovnijim naseljavanjima đe se mogu naći mnoga prezimena iz naših krajeva. U glavnom gradu Perua postoje podaci da se tamo još 1749.god. naselilo nekoliko mornara sa prezimenima Bozovich, Lekovich, Kaludjerovich, Cicovich i Miljevich.

U Meksiku se približno u istom periodu pominje neki Jovovich kao žrtva u sukobima sa indijanskim plemenima. Ima još mnogo ovakvih pojedinačnih primjera , ali prva masovnija doseljavanja Crnogoraca na ovaj kontinent počinju tek sredinom 19 vijeka. Po podacima iz argentinskih arhiva 1904. godine u tu zemlju ulazi 300 ljudi sa crnogorskim posošem, ali stvarni broj je mnogo veći, jer su tada Austrija i dugi neprijatelji Crne Gore pospješivali iseljavanje mladih Crnogoraca da bi je vojno oslabili, pa su mladi Crnogorci odlazili u tu zemlju i na razne druge načine bez – regularnih dokumenata izdatih na Cetinju, a veliki je broj i onih koji su u to doba bili austrijski državljani (Crnogorci iz Boke, Maina, Krivošija, Braića i Paštrovića ). Argentinski popis stanovništva iz 1914. govori o 1575 Crnogoraca. U istom popisu su se kao Srbi nacionalno izjasnile 316 osoba a kao austrijski podanici 38 123. Međutim, po nekim izvorima već 1917. u toj zemlji živi 4 000 Crnogoraca. Razlog tog naglog povećanja broja Crnogoraca je svakako okupacija Crne Gore od strane Austrije.

Prvi iseljenički talas Crnogoraca u Latinskoj Americi javlja se u periodu Knjaževine Crne Gore, prvi talas koji je počeo sredinom osamnaestog vijeka 1850, i drugi početkom dvadesetog vijeka koji je i najmasovniji. Treći talas iseljeništva se može podijeliti u dva dijela. Prvi –period nakon nastanke Kraljevine Crne Gore i period nakon gašenja Kraljevine Crne Gore i njene aneksije u Kraljevinu Srba Hrvata i Slovenaca. U drugom dijelu trećeg talasa nakon 1918. godine pristižu u Argentinu najveće patriote toga perioda, pristalice nezavisne Crne Gore i članovi partije „Za pravo , čast i slobodu Crne Gore“ koji su zajedno sa Krstom Popovićem tadašnjim borcem za nezavisnu Crnu Goru u Argentini oformili dio partije i pokušavali da i sa ogromne daljine upute podršku svojoj domovini.

Najmasovnije doseljavanje Crnogoraca u Južnu Ameriku počinje poslije 1918. godine i traje sve do početka drugog svijetskog rata. Daleko najviše Crnogoraca stiglo je između 1919. i 1925. U tu zemlju tada dolazi veliki broj protivnika bezuslovnog ujedinjenja sa Srbijom tako da oni ujedno predstavljaju prve crnogorske političke emigrante koji su se u tu zemlju sklonili bježeći od terora srpskih okupacionih trupa i domaćih kvislinga. Razlog za dolazak tolikog broja crnogorskih patriota baš u tu zemlju je sigurno bio dolazak brigadijera Krsta Zrnova Popovića, vođe Božićnog ustanka sa najbližim saradnicima i velikim brojem ustanika . Pored političkih emigranata tih i narednih godina stiže i veliki broj ekonomskih emigranata koji ne videći budućnost u ondašnjoj Crnoj Gori, što nije bio Crnogorski običaj, zauvjek napuštaju rodnu zemlju sa čitavim porodicama ne bi li svojoj đeci stvorili bolje uslove života. Godine 1941. prestaje iseljavanje u ovu zemlju, ali pred kraj rata u Argentinu stiže oko 400 Crnogoraca, pristalica poražene strane u ratu, a među njima i Blagoja Jovović za koga će se tek kasnije uspostaviti da je izvršio atentat na ustaškog vođu Antu Pavelića i zadao mu rane od kojih je kasnije i preminuo. Osim pojedinačnih primjera kojih ima čak i devedesetih godina krajem II svjetskog rata prestaje masovnije iseljavanje Crnogoraca u Argentinu.

Prve grupe crnogorskih iseljenika koje su stizale u Južnu Ameriku počele su da se učlanjuju u mnoga udruženja, ali i da formiraju svoja. Međutim, nikada nijesu uspjeli stvoriti jedinstvenu iseljeničku organizaciju koja bi bila krovna. Najčešće se radilo o društvima uzajamne pomoći čiji je primarni cilj bio briga o ugroženim, bolesnim i starim iseljenicima. Prva udruženja su bila »slavjanska društva« koja su okupljala najvećim dijelom iseljenike iz južnoslovenskih zemalja, najviše sa područja Dalmacije i Crne Gore. Kasnije, kako je broj iseljenika rastao, doseljenici iz Crne Gore formirali su mnoga udruženja sa crnogorskom predznakom, kao što je i »Crnogorsko društvo uzajamne pomoći«, osnovano u Tandilu 1909. G, sa ciljem da se brine o našim zemljacima koji su radili najteže poslove u tandilskim kamenolomima.

Crnogorci su, uglavnom prvo dolazili u Buenos Aires. Neki bi ostajali u tom gradu i to najčešče u lučkom predgrađu Boka, dok su se drugi raseljavali u okolnim pa i najudaljenijim provincijama kao i državama u regionu, ka što su: Bolivija, Urugvaj, Paragvaj, Čile.

Argentina

Argentina je u prošlosti bila izrazito imigraciona država, najviše zbog slabe naseljenosti velikih površina obradive zemlje. Sve dok nijesu okončani građanski sukobi 1853. godine, ova zemlja je bila nestabilna za doseljavanje i dok nije donijet novi Ustav koji je podstakao useljavanje, nije se statistički govorilo o novim žiteljima Argentine. Ali, zato je od 1857. godine do 1908. u Argentinu došlo čak 4,2 miliona ljudi. Od južnoslovenskih naroda na listi doseljenika našli su se i Crnogorci – 300, malobrojni Srbi (iz Srbije) – 21, ali i mnogi Hrvati, Crnogorci i Srbi iz Austro-Ugarske – oko 500. Argentinski imigracioni zakon, shodno Ustavu, davao je strancima “veliku slobodu i široke mogućnosti – sva civilna prava građanina, bez obaveze da prihvate argentinsko državljanstvo”.

Nacionalno svjesni južnoslovenski iseljenici, koji nijesu željeli ‘’mecenstvo Beča’’, tri godine kasnije formirali su u Buenos Ajresu svoje Slavjansko društvo uzajamne pomoći. U okviru društva otvorena je i čitaonica “Spavajući lav”, iz čije je direkcije (kako je zapisao list“Vjesnik”, 1982 godine). nastao i prvi južnoamerički iseljenički list “Iskra slavjanske slobode”. Počasni predsjednik ovog društva bio je Miloš Vukasović, Crnogorac inače pomorski kapetan, a sekretar njegov brat Božo Vukasović. Samo društvo, kao i list vrlo brzo su nestali sa isjeljeničke političke scene. Međutim, umjesto njega, već 1900. godine u Argentini je formirano novo ‘’Slavjansko društvo’’, a osam godina kasnije i ‘’Društvo isjeljenih Jugoslovena za materinsku riječ’’. Među uglednim i starijim crnogorskim iseljenicima u Argentini pominje se često familija Radonjić, koja vodi porijeklo sa Njeguša. Radonjići su došli u Buenos Ajres još 1870. godine. Prvi među njima, afirmisao se Dušan Radonjić, koji je postao ugledan biznismen i direktor lista “El economista”. Bio je zet političara Milana Stojadinovića. Sin Dušana Radonjića, Huan Radonjić, osamdesetih godina XX vijeka bio je poznati argentinski političar, a njegova kćerka Vanesa Radonjić je sa šesnaest godina (1986. godine) postala argentinska kraljica ljepote. Argentinci pamte i Huana Vučetića, kriminalističkog inspektora koji je izmislio daktiloskopiju. U poljoprivrednim krugovima veoma je poznato ime Mila Kovačevića koji je vlasnik velike farme sa tridesetak hiljada ovaca.

Crnogorci_u_kamenolomu_grad_Tandil_pocetkom_dvadesetog_vijeka

Crnogorci u kamenolomu, grad Tandil, početkom dvadesetog vijeka

U Argentini je najstarija crnogorska naseobina u okolini grada Tandil đe su naši radili u poznatim Tandilskim kamenolmima a već 1908. u tom gradu postojalo je i prvo »Crnogorsko društvo uzajamne pomoći« koje je brinulo o najsiromašnijim Crnogorcima. Danas u tom gradu živi veliki broj potomaka naših iseljenika a najbrojnija crnogorska porodica danas u tom gradu su Radoševići kojih ima preko stotinu. General Maderiaga je mali gradić đe su prvi Crnogorci stigli krčeći šume, a danas tamo živi preko 150 crnogorskih porodica koje imaju i svoj dom u kojem se okupljaju, opštinski čelnici su takođe Crnogorci. Za predsjednika opštine su stalno birani Crnogorci. Postoji i društvo koje se zove Jugoslovensko iseljeničko društvo Njegoš a njen prvi predsjednik Basilio Jankovic porijeklom iz Bobije.

Provincije u kojima su se najviše naseljavali su Ćako na sjeveru Argentine, đe su 1917. godine sedam crnogoraca osnovali prvu Crnogorsku koloniju » La Montenegrina«, ubrzo su sagradili i Kulturni Centar »Durmitor« koji se nalazi u La Montenegrini, kao i osnovnu školu »Colono Montenegrino” kao i prvu pravoslavnu Crkvu Sveti Nikola u istoimenoj provinciji , gradu Maćagaj. Crnogorci se sele i u Provinciju Santa Fe, Saltu, Neuqen, pa sve do provincije Tierra del Fuego na jugu Argentine. Odlaze u obližnji Urugvaj đe u Montevideu formiraju sa ostalim iseljenicima udruženje »Bratstvo«. Zatim u Paragvaj, Čile, Boliviju, Venecuelu, Brazil.

Crnogorci_u_La_Montenegrini_pocetkom_dvadesetog_vijeka

Crnogorci u La Montenegrini početkom dvadesetog vijeka

Tokom narednih decenija u Tandilu se organizuje »Jugoslovensko društvo« , zatim u General Maderiagi »Jugoslovensko društvo Njegoš« , »Naš Dom« Dock Sud-, kao i devedesetih godina dvadesetog vijeka Crnogorsko društvo »Zeta« -Provincija Buenos Ajres. U provinciji Ćako, grad Saenz Peña takođe se organizuje »Jugoslovensko društvo“. U svim Jugoslovenskim društvima najveći broj članova bili su Crnogorci i Hrvati.

Paragvaj

U Paragvaju je živjelo oko 1000 Jugoslovena, od kojih je bilo dvije stotine pravoslavnih iseljenika, čiji su preci još 1889. Godine bili članovi »Slavljanskog društva uzajamne pomoći«. Među njima je bio i jedan simboličan broj Crnogoraca. Najbrojnija familija crnogorskih iseljenika u glavnom gradu Paragvaja je porodica Lakonjić, porijeklom iz Baošića kod Herceg Novog.

Urugvaj

U Urugvaju, po podacima porodica koje žive tamo ima od 1.000 do 1.500 familija potomaka crnogorskih doseljenika, od toga broja gotovo 90 odsto živi u glavnom gradu ove zemlje Montevideu. U Urugvaju su veoma brojne porodice Vuletić, Krivokapić, Kaluđerović, Leković, Mitrović, Milović, Klisić, Ilić…

Osim Crnogoraca doseljenih iz Crne Gore, Urugvaj je uglavnom naseljen doseljenicima iz Hercegovine, među kojima je vjerovatno bio i jedan dio Crnogoraca. Oni naseljavaju Urugvaj poslije Prvog svjetskog rata. Gotovo svi su naseljavali Montevideo i njegova industrijska predgrađa. Crnogorci zajedno sa drugim iseljenicima iz bivše Jugoslavije (od kojih su u apsolutnoj većini Hrvati) žive u Oruru, Uniju i Potosiju, a nešto malo ih je ostalo u Montevideu. Crnogorci su se (zajedno sa Srbima) okupljali oko Jugoslovenskog doma i folklornog društva “Bratstvo”.

Čile

U Čileu su se najprije doseljavali Bokelji – moreplovci. Pominje se ime Petra Zambelića (moreplovac i istraživač), koji je tragično nestao 1907. godine. Međutim, značajnije useljavanje u Čile odvijalo se, prije svega, preko starih doseljenika – Paška Baburice (1875-1941), Frana Petrinovića (1882-1951) i Lukinovića, koji su uspjeli da koncentrišu u svoje ruke cijelu proizvodnju šalitre (u provinciji Antofagaste), pa su doseljenici sa južnoslovenskih prostora kod njih lako nalazili zaposljenje i dobijali početni kapital sa kojim su ulazili u trgovinu. Baburica, Petrinović i Lukinović su proširili proizvodnju u dvadesetak fabrika, proizvodeći oko pola miliona metričkih centi mjesečno.

Jugoslovensko, a time i crnogorsko, srpsko i hrvatsko iseljeničko školstvo pojavljuje se u Čileu tek za vrijeme Prvog svjetskog rata jer je 1916. godine u Antofagasti otvorena Jugoslovenska mješovita “pučka” škola. Godinu dana kasnije Jugoslovenska škola je počela sa radom i u Punta Arenasu. Počasni predsjednik Školskog vijeća bio je Ivan Ivanović, a učitelj Petar Gašić. Ivanović je (kako je zapisao list ‘’Politika expres’’ 1987. godine) još 1872. godine došao sa Brača u ovaj grad udaljen 1.200 kilometara od Santjaga de Čile. Bio je prvi predsjednik Slavjanskog pripomoćnog društva 1894. godine u Antofagasti. Osnivač škola, koje su imale i vrtić, bila je Jugoslovenska narodna odbrana, a finansijeri sami iseljenici. U prvi razred tih godina upisano je bilo 110 đaka. U to vrijeme u Čileu je živjelo do pet hiljada Jugoslovena, najviše Hrvata-Dalmatinaca porijeklom južno od Omiša i sa ostrva Brač, ali i Crnogoraca i Srba. Dvije trećine njih živjelo je u ova dva grada, a sama Antofagasta je imala 1.200, a Punta Arenas 2.500 jugoslovenskih iseljenika. Oni su bili okupljeni oko ogranka JNO “Petar Petrović Njegoš” (sa 244 člana, đe su veliki broj činjeli Crnogorci), zatim društava: “Dalmacija”, Slavjanskog pripomoćnog društva’’ i dr. Okupljali su se i oko listova: “Sloboda”, “Male novine” i “Domovina”.

Crnogorci su došli s u Ognjenu zemlju, na rog Južne Amerike, privučeni pričama o zlatu. U Punta Arenasu i danas postoji muzej Jugoslovenskog pripomoćnog drustva, koji je osnovan 1900. godine, a čiji je simbol bio lik Kosovke djevojke i Pavla Orlovića.

Što se tiče konkretnog broja Crnogoraca: Po podacima koji se mogu pronaći u arhivama JNO “Petar Petrović Njegoš“ iz Antafogaste, koja je okupljala sve iseljenike sa naših prostora koji su bili gotovo isključivo Hrvati iz Dalmacije, nakon njih su slijedili Slovenci, ukupno 50 Crnogoraca. Antofagasta je inače bila pravi raj za Crnogorce jer su bili na visokom glasu. Tamošnji Hrvati-Dalmatinci, koji su ekonomskom snagom gotovo dominirali gradom, su o njima imali veoma visoko mišljenje i ponosili su se svojom hrabrom ‘’braćom Slavljanima’’. Tako je ostalo zapamćeno da je nakon vijesti da su Crnogorci osvojili Skadar u Antafogasti bila priređena velika svečanost i da se slavilo nekoliko dana uzastopno, a tamošnjim Crnogorcima odavane su velike počasti.

U Čileu, mnogi potomci doseljenih Crnogoraca su takođe veoma poznati i cijenjeni građani i dobri profesionalci: advokati, ljekari, inženjeri… Među njima svakako treba izdvojiti gospodina Markosa Kraljevića, vlasnika moćne korporacije koja nosi naziv po najvećoj crnogorskoj planini “Durmitor”.

Peru

U Peruu je takođe živio jedan broj crnogorskih iseljenika koji se bavio uglavnom trgovinom. Većina je živjela u glavnom gradu Limi i njegovoj okolini. Milan Petković, iz Boke Kotorske, osnovao je 1906. godine Slavjansko dobrotvorno društvo. Crnogorci su godinama živjeli u prijateljskim odnosima sa srpskom i hrvatskom zajednicom u Peruu, otuda i njihovo masovno članstvo u društvu ‘’Dubrovnik’’, koje je po svojoj strukturi nadnacionalno.

Crnogorci su zajedno sa ostalim doseljenicima sa južnoslovenskih prostora u Južnoj Americi osnovali prvo iseljeničko društvo pod nazivom: “Društvo slavjansko od dobročinstva” i to baš u Peruu 1871. godine. Iz njega je 1906. godine izniklo u Kalau i “Slavjansko dobrotvorno društvo”, čiji su članovi bili doseljenici Crnogorci, Hrvati i malobrojni Srbi.

Bolivija

Doseljenici u Boliviju sa južnoslovenskih prostora su u najvećem broju bili sa dalmatinskih ostrva, dolazili iz Čilea u periodu između dva svjetska rata, kada su Baburica, Petrinović i Lukinović prodali svoje rudnike šalitre, pa je jedan dio južnoslovenskih doseljenika, koji je za njih radio i imao nešto ušteđevine, ostao bez posla i iselio se u Boliviju, đe je uložio novac u trgovinu, ostajući tamo do današnjih dana.

Bivši ambasador SFRJ u Boliviji, Aleksandar Demajo, u svojoj knjzi “Suočavanja sa svijetom” pored ostalog piše i sljjedeće: “U La Pazu je živio naš iseljenik iz Crne Gore, iz Rijeke Crnojevića, Cvetko-Cezar Petričević. Bavio se izgradnjom puteva, imao je jedno od najvećih bolivijskih građevinskih preduzeća za niskogradnju, zajedno sa svojim vrijednim sinovima. Bio je uzor poslovne upornosti i marljivosti, tokom cijelog života u Boliviji u koju je poslije Prvog svjetskog rata došao kao mladić. Oženio se Crnogorkom iz cetinjske porodice Ražnatović.”

Građenjem puteva i mostova i na visinama preko 4.500 metara bavili su se najviše Crnogorci, sto nije nelogično kad se uzmu u obzir sličnosti između opasnih crnogorskih puteva i terena i onih veoma sličnih u Boliviji. U istoriju gradnje puteva u bolivijskim Andima ugrađena su i crnogorska imena Dabetić, Ražnatović, Selić, Kostić, Mićović, Radonjić, Delić…

Brazil

Masovna imigracija bijelaca i Evropljana u Brazil započela je tek sredinom XIX vijeka kada su donijeti vrlo povoljni zakoni. Useljenici su dobijali besplatan parobrodski prevoz, a i vrlo jeftinu zemlju. Za razliku od ostalih drzava Južne Amerike u koje su se doseljavali pojedinci, uglavnom muškarci kao radna snaga, Brazil je insistirao na porodicama. Do polovine XIX vijeka u ovu zemlju se uselilo čak 4,5 miliona Evropljana, a time i žitelja sa prostora bivše Austro-Ugarske i Jugoslavije. Tome je posebno doprinijela činjenica da je prva brazilska carica Marija Leopoldina bila bečka princeza. Po njenoj izričitoj želji još 1823. godine omogućeno je doseljavanje podanika Beča u Brazil. Tako su u oblast oko Rio de Žaneira počeli da stižu i Hrvati kao Dalmatinci i Hercegovci, kao i Crnogorci.

Crnogorci su pored ostalih iseljenika sa južnoslovenskih prostora aktivno učestvovali u organizovanju društvenog života brazilskih južnoslovenskih iseljenika , od 1903. godine kada je stvoren ‘’Jugoslovenski tamburaški zbor’’ iz kojeg je kasnije izrastao i ‘’Jugoslovenski soko’’, a i ogranak Jugoslovenske narodne odbrane “Rijeka”.

Službenih podataka o Crnogorcima u statistici Brazila krajem 80-tih godina nije bilo, jer su bili utopljeni u Jugoslovene.

Venecuela

Crnogorci u Venecueli su posebna priča, to je jedna od rijetkih zemalja u Južnoj Americi đe se mogu naći ljudi iz naše zemlje koji su se doselili i u posljednih 10 do 20 godina, i uglavnom su u naftnoj industriji. Tu su familije Simonović, Knežević, Lompar, a posebno treba izdvojiti Mitra Nakićenovića koji je u svoje vrijeme bio jedan od najuticajnih ljudi u zemlji, dugogodišnji ministar i veoma zaslužan građanin, koji je na žalost prerano tragično nastradao. Mitar je bio rodom iz Zelenike kraj Herceg-Novog, a danas se jedan od najvećih i najznačajnijih nacionalnih parkova u Venezueli zove po njemu.

Meksiko

U Meksiku je broj Crnogorskih iseljenika takođe simboličan. Od Crnogorskih iseljenika koji žive u Meksiku najpoznatije su familije Pavlović čiji je potomak Klaudija Pavlović sadašnja guvernerka države Sonora, zatim mnogobrojna porodica Kuljača, porodica Gabelić, Bulajić. U Meksiku danas ima oko trideset porodica Crnogorskih iseljenika. U Meksiko Sitiju živi i radi Branimir Zogović, koji je bio profesor na Meksičkom Univerzitetu, a potom broker i trgovac ljekovima.