Ekonomija


Crna Gora je bila najnerazvijenija republika u Jugoslaviji, a danas je jedna od najrazvijenijih i najstabilnijih država na Balkanu. Država s malom, ali dinamičnom i tržišno orijentisanom ekonomijom. Tokom posljednjih deset godina, posebno od obnove državnosti, ostvaren je veliki napredak mjeren povećanjem nacionalnog dohotka po glavi stanovnika. Od 2003. godine Crna Gora je utrostručila bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika (po Atlas metodu Svjetske banke), sa 2.400 hiljade $ na 7.220$ u 2012. godini. Sada ima najveći dohodak po glavi stanovnika među šest država Jugoistočne Evrope.

Ekonomska regulativa Crne Gore je u velikoj mjeri usaglašena sa pravilima Evropske unije. Zvanična valuta je euro. Niske poreske stope, slobodan trgovinski režim i prenos kapitala, uz konstantno unapređivan poslovni ambijent crnogorsku ekonomiju čine atraktivnom za strane investicije.

Ekonomija Crne Gore se temelji na malim i srednjim preduzećima, koja stvaraju više od polovine BDP-a. Sektor usluga učestvuje sa više od 60% u BDP-a. Zbog dostupnih prirodnih resursa crnogorska ekonomija se u velikoj mjeri oslanja na turizam i energetiku, koje istovremeno privlače najveću pažnju investitora. Sektor poljoprivrede u ukupnoj ekonomiji učestvuje sa 7,4%, i zapošljava uglavnom lokalnu radnu snagu.

Crna Gora ima razvijeni jug i manje razvijeni sjever. Nezaposlenost iznosi 18% i posebno je izražena u manje razvijenim opštinama u sjevernom regionu. Istovremeno, značajan broj nerezidenata iz zemalja regiona i pojedinih članica EU angažovan je na stalnim i sezonskim poslovima, uglavnom u turizmu, građevinarstvu i poljoprivredi.

Prosječna neto zarada u Crnoj Gori iznosi 480 eura, a prosječna penzija je na nivou od 60% prosječne zarade. Nejednakost u raspodjeli dohotka (GINI koeficijenat od 26,5%) je niža u odnosu na prosjek Evrope i Centralne Azije.
Crna Gora je 2011. postala članica Svjetske trgovinske organizacije. Ugovori o slobodnoj trgovini, koje je Crna Gora potpisala sa Evropskom unijom, EFTA, CEFTA, Ruskom Federacijom, Turskom i Ukrajinom, crnogorskim kompanijama omogućavaju pristup tržištu od preko 800 miliona stanovnika.

Crnogorska ekonomija je kroz trgovinske tokove, investicije i turizam, najviše povezana sa neposrednim okruženjem i Evropskom unijom. Spoljnotrgovinska razmjena najveća je sa potpisnicama CEFTA sporazuma i Evropskom unijom. Najveći broj turista dolazi iz Srbije, Rusije, Bosne i Hercegovine, Albanije.

Crna Gora je saobraćajno povezana sa regionom i svijetom preko dva međunarodna aeorodroma, željeznicom, pomorskim prevozom i drumskim putem. Na obali Jadranskog mora uspostavljeno je više međunarodnih luka, od kojih je najznačajnija Luka Bar, koja može da primi brodove sa velikim teretom. Luka Bar je željezničkom i putnom infrastrukturom povezana sa regionom i Centralnom Evropom preko Beograda i Budimpešte.

U odnosima sa inostranstvom ekonomija Crne Gore bilježi deficit od preko 20% BDP. Deficit je finansiran značajnim prilivom kapitala iz inostranstva i visokim prilivima od remitenata. Prilivi po osnovu stranih direktnih investicija kao udio u BDP su u posljednjih godina u prosjeku iznosili preko 20% BDP, a prilivi od remitenata preko 5% BDP-a. Deficit u spoljnoj trgovini je djelimično ublažen suficitom na računu usluga, dominantno po osnovu prihoda od turizma.

Državna potrošnja je na nivou od 45% BDP-a. Poreske stope su niske – PDV je 19%, a oporezivanje dohotka i dobiti je proporcionalno i jednocifreno – 9%. U godinama nakon nezavisnosti budžet je bilježio suficit. Ali, globalna finansijska kriza iz 2008. izazvala je zastoj u prilivu kapitala i probleme u bankarskom sektoru, što je ekonomiju gurnulo u recesiju, a budžet u deficit. Pod pritiskom deficita i manje ekonomske aktivnosti, javni dug je posljednjih godina povećan. Budžetski deficit je 2013. iznosio 4% BDP, a javni dug 56% BDP.

U mnogim oblastima Crna Gora je napravila impresivan progres u tranziciji. Sprovedene su brojne strukturne reforme u javnom i finansijskom sektoru. Poslovni ambijent i konkurentnost su značajno unaprijeđeni. Međunarodne organizacije, poput Svjetske banke, Evropske banke za obnovu i razvoj, Svjetskog ekonomskog foruma, Heritage Foundation i druge, prepoznaju napredak u reformama. U Izvještaju Svjetske banke o lakoći poslovanja, Crna Gora je od 2009. do 2014. godine unaprijedila poziciju za 46 mjesta, i sada zauzima 44 mjesto među 189. rangiranih ekonomija svijeta. U Indeksu globalne konkurentnosti, za 2014. godinu, Crna Gora je rangirana na 67. mjestu od 148 zemalja svijeta, što je unapređenje pozicije za 5 mjesta u odnosu na prethodnu godinu. U Izvještaju o konkurentnosti putovanja i turizma, za 2012. godinu, Crna Gora se nalazi na 40. mjestu, među 140 rangiranih država. U izvještaju o ekonomskim slobodama Heritidž fondacije Crna Gora se sa 63.6 bodova našla u zoni umjereno slobodnih zemalja i zauzima 68 mjesto, u odnosu na 178 rangiranih država svijeta, a prema ocjenama Fraser Instituta, zauzima 49. poziciju. Kreditna rejting agencija Standard and Poor’s procijenila je kreditni rejting Crne Gore na BB-.

Posljednjih godina posebna pažnja se poklanja ulaganjima u infrastrukturu, koja je nedovoljno razvijena i predstavlja ograničenje za ubrzaniji razvoj. Veliki kapitalni projekti u infrastrukturi, sektoru turizma i energetike su započeti ili su u pripremi.

Nastavak strukturnih reformi, posebno u sektorima obrazovanja, zdravstva, tržišta rada, socijalnog i penzijskog osiguranja, kao i povećani interes investitora, zajedno sa pozitivnim ekonomskim implikacijama koje donosi proces integracija u EU i NATO, mogu u budućim godinama donijeti ubrzanje ekonomskog razvoja i životni standard građana približiti razvijenim državama Evrope.